Tekst źródłowy strony Węzeł kolejowy

{{Kolej}}
[[Plik:Knotenpunkt_Eisenbahn.jpg|thumb|right|300px|Schematyczny przykład węzła kolejowego z rozbudowaną infrastrukturą rozjazdową.]]

'''Węzeł kolejowy''' – wyznaczony obszar sieci kolejowej, w którym zbiegają się co najmniej trzy linie kolejowe (lub więcej), połączone ze sobą układem torowym umożliwiającym przejazd pociągów lub poszczególnych wagonów z jednej linii na drugą. 

Węzły kolejowe stanowią kluczowe punkty krystalizacji sieci transportowej, pełniąc funkcję centrów logistycznych, przesiadkowych oraz technicznych. W ujęciu funkcjonalnym węzeł nie ogranicza się jedynie do jednej stacji, lecz często obejmuje cały zespół posterunków ruchu, łącznic oraz infrastruktury towarzyszącej w obrębie danej jednostki osadniczej lub obszaru przemysłowego.

== Definicja i klasyfikacja ==
Zgodnie z polską terminologią transportową oraz instrukcjami zarządców infrastruktury (np. PKP Polskie Linie Kolejowe), węzeł kolejowy definiuje się jako zespół stacji i posterunków ruchu sąsiadujących ze sobą, które poprzez system łącznic i torów szlakowych tworzą spójny organizm eksploatacyjny.

=== Typologia ze względu na geometrię układu ===
1. **Węzły trójkątne** – najprostsza forma węzła, gdzie trzy linie łączą się w sposób umożliwiający jazdę w każdym kierunku bez konieczności zmiany czoła pociągu.
2. **Węzły gwiazździste** – charakteryzują się centralnym punktem (zazwyczaj główną stacją pasażerską lub towarową), od którego promieniście rozchodzą się linie w wielu kierunkach.
3. **Węzły przelotowe** – oparte na głównej magistrali, do której dochodzą linie boczne pod kątem ostrym.
4. **Węzły pierścieniowe (obwodowe)** – występują zazwyczaj w dużych aglomeracjach (np. Warszawa, Berlin, Londyn), gdzie główny ruch omija centrum miasta specjalną linią obwodową, łączącą wszystkie linie dolotowe.

=== Typologia ze względu na funkcję ===
* **Węzły pasażerskie** – zorientowane na sprawną wymianę podróżnych między pociągami różnych kategorii (np. aglomeracyjnych i dalekobieżnych).
* **Węzły towarowe (rozrządowe)** – wyposażone w górki rozrządowe, służące do formowania składów pociągów towarowych.
* **Węzły mieszane** – realizujące obie powyższe funkcje (najczęściej spotykane w Polsce).

== Elementy składowe węzła kolejowego ==
Prawidłowe funkcjonowanie dużego węzła wymaga współpracy wielu elementów infrastruktury:

=== Stacje kolejowe ===
W dużych węzłach (np. Węzeł Śląski czy Węzeł Poznański) wyróżnia się różne rodzaje stacji:
* **Stacja główna** – zazwyczaj centralnie położona, obsługująca największy ruch pasażerski.
* **Stacje satelitarne** – mniejsze stacje wspomagające, obsługujące ruch lokalny lub konkretne bocznice.
* **Stacje rozrządowe** – "serca" logistyczne węzła, gdzie dokonuje się segregacji wagonów.

=== Łącznice i obwodnice ===
* **Łącznica** – tor łączący dwie linie kolejowe bez konieczności wjazdu na główną stację węzłową. Pozwala na odciążenie centrum węzła od ruchu tranzytowego.
* **Linia obwodowa** – specjalistyczna linia opasująca miasto, pozwalająca pociągom towarowym na ominięcie stref gęsto zabudowanych.

== Technologia pracy węzła ==
Praca węzła kolejowego opiera się na procesach technologicznych mających na celu minimalizację czasu postoju taboru oraz optymalizację przepustowości.

=== Zarządzanie ruchem ===
Współczesne węzły są sterowane przez **Lokalne Centra Sterowania (LCS)**. Dzięki systemom komputerowym możliwe jest automatyczne ustawianie dróg przebiegu dla setek pociągów na dobę. Kluczowym wyzwaniem jest tzw. "kolizyjność dróg przebiegu", czyli sytuacja, w której dwa pociągi muszą przeciąć ten sam fragment torowiska.

=== Przepustowość węzła ===
Przepustowość zależy od:
* Liczby torów szlakowych na liniach dolotowych.
* Układu głowic rozjazdowych na stacjach.
* Zastosowanego systemu sygnalizacji (np. ETCS).
* Prędkości drogowej wewnątrz węzła.

== Historyczny rozwój węzłów kolejowych ==
Pierwsze węzły powstawały w połowie XIX wieku. Początkowo były to proste skrzyżowania linii konkurencyjnych towarzystw kolejowych. Z czasem zauważono, że centralizacja usług (wspólne dworce) przynosi ogromne oszczędności.

W okresie industrializacji węzły stały się centrami miastotwórczymi. Miasta takie jak **Tarnowskie Góry**, **Krzyż** czy **Zbąszynek** swój rozwój zawdzięczają niemal wyłącznie funkcji węzłowej.

== Największe węzły kolejowe w Polsce ==
1. **Warszawski Węzeł Kolejowy (WWK)** – najbardziej złożony układ w Polsce, z linią średnicową i dwiema obwodnicami.
2. **Górnośląski Węzeł Kolejowy** – największy pod względem liczby torów i przewozów towarowych, charakteryzujący się ogromnym zagęszczeniem linii na małym obszarze.
3. **Poznański Węzeł Kolejowy** – modelowy przykład węzła gwiazździstego z ośmioma kierunkami wylotowymi.
4. **Wrocławski Węzeł Kolejowy** – posiada unikatową w skali kraju estakadę kolejową w centrum miasta.

== Problematyka współczesna i modernizacje ==
Obecnie węzły kolejowe przechodzą procesy modernizacji mające na celu:
* **Separację ruchu** – oddzielenie ruchu pasażerskiego od towarowego (budowa III i IV toru).
* **Bezkolizyjne skrzyżowania** – budowa wiaduktów kolejowych (tzw. "przeplotów"), które eliminują konieczność oczekiwania jednego pociągu na przejazd drugiego przez rozjazdy.
* **Integrację z transportem miejskim** – budowa przystanków typu "park & ride" oraz węzłów przesiadkowych z tramwajami i autobusami.

== Węzeł kolejowy w literaturze i kulturze ==
Węzły kolejowe często pojawiają się w literaturze jako symbole nowoczesności, ale i zagubienia. W poezji futurystycznej węzeł był metaforą tętniącego życia organizmu miejskiego.

== Zobacz też ==
* [[Stacja rozrządowa]]
* [[Linia kolejowa]]
* [[Infrastruktura kolejowa]]
* [[Transport kolejowy w Polsce]]

== Bibliografia ==
* Włodzimierz Czyczuła, ''Drogi kolejowe'', Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, 2012.
* Kazimierz Towpik, ''Infrastruktura transportu kolejowego'', Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, 2009.
* Instrukcja PKP PLK Id-1 (D-1) o warunkach technicznych budowy i utrzymania dróg kolejowych.

[[Kategoria:Transport kolejowy]]
[[Kategoria:Infrastruktura kolejowa]]
[[Kategoria:Artykuł Kolejopedii]]