Admin Kolejopedia o 15:11, 7 lip 2025

2025-07-07T15:11:10Z

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 '''Kolej w Polsce''' – system transportu szynowego działający od XIX wieku, mający ogromny wpływ na rozwój gospodarczego i społecznego kraju. Obejmuje sieć infrastruktury, tabor, przewoźników pasażerskich i towarowych, regulacje prawne oraz znaczenie w skali europejskiej.
@@ Linia 132: / Linia 134: @@
 == Przypisy ==
 <references/>

Admin Kolejopedia: Utworzono nową stronę "'''Kolej w Polsce''' – system transportu szynowego działający od XIX wieku, mający ogromny wpływ na rozwój gospodarczego i społecznego kraju. Obejmuje sieć infrastruktury, tabor, przewoźników pasażerskich i towarowych, regulacje prawne oraz znaczenie w skali europejskiej. == Historia == === Pionierzy – początki (19 w.) === Pierwsze linie na terenach zaborów: * 1842 – otwarcie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (Warszawa–Grodzisk Mazowiecki–Łowi…"

2025-07-03T18:35:49Z

Utworzono nową stronę "'''Kolej w Polsce''' – system transportu szynowego działający od XIX wieku, mający ogromny wpływ na rozwój gospodarczego i społecznego kraju. Obejmuje sieć infrastruktury, tabor, przewoźników pasażerskich i towarowych, regulacje prawne oraz znaczenie w skali europejskiej. == Historia == === Pionierzy – początki (19 w.) === Pierwsze linie na terenach zaborów: * 1842 – otwarcie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (Warszawa–Grodzisk Mazowiecki–Łowi…"

Nowa strona

'''Kolej w Polsce''' – system transportu szynowego działający od XIX wieku, mający ogromny wpływ na rozwój gospodarczego i społecznego kraju. Obejmuje sieć infrastruktury, tabor, przewoźników pasażerskich i towarowych, regulacje prawne oraz znaczenie w skali europejskiej.

== Historia ==
=== Pionierzy – początki (19 w.) ===
Pierwsze linie na terenach zaborów:
* 1842 – otwarcie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (Warszawa–Grodzisk Mazowiecki–Łowicz–Łódź–Piotrków–Częstochowa–Kraków) – powstaje PKP‑precedens.
* 1847 – Kolej Górnośląska (Wrocław–Katowice–Olkusz).
* Kolej Warszawsko-Petersburska i inne powstają w kolejnych dekadach budując szkielet sieci.

Powstają pierwsze fabryki lokomotyw (np. Lilpop, Rau i Loewenstein, Cegielski), powstaje regionalny rozwój miast kolejowych.

=== II Rzeczpospolita (1918–1939) ===
Po odzyskaniu niepodległości: konsolidacja rozproszonych systemów pod PKP (Polskie Koleje Państwowe, powstałe formalnie w 1919 r.). W latach 20.–30. trwały intensywne inwestycje w trakcyjną elektryfikację (Warszawa–Otwock) oraz zakup nowoczesnych lokomotyw (seria Pt31, Pm36 „Piękna Helena”).

=== II wojna światowa (1939–1945) ===
Niemcy i ZSRR przejmują polskie linie. Wprowadzenie lokomotyw Kriegslokomotive (BR 52 – późniejsze Ty2), wymuszone adaptacje sieci i zasoby taborowe. Kolej wykorzystywana do celów wojennych, deportacji oraz ewakuacji.

=== Okres powojenny i centralizacja (1945–1989) ===
PKP jak feniks odbudowuje sieć – ogromne zniszczenia. Wznowiono elektryfikację (Warszawa–Gdynia, Wrocław–Zielona Góra). Import lokomotyw: Ty2, Ty51, Pt47, spalinówki SM42, EU05, ET22.

W PRL zaistniały somą, co wpłynęło na opóźnienia modernizacyjne. W latach 70. popularne modernizacje spalinowe – SU45, ST44.

=== Transformacja i konsolidacja (1989–2020) ===
Restrukturyzacja: powstaje PKP S.A., podział na spółki: PKP Intercity, PKP Cargo, PKP PLK. Rozpoczęcie programów modernizacyjnych: Pendolino (EIC), Newag, Stadler, modernizacja wagonów i lokomotyw.

Dołączenie do UE: inwestycje w sieć TEN-T, elektryfikacja, unifikacja z EU. Wprowadzenie PKP Intercity, przewoźnicy regionalni, liberalizacja rynku.

=== Współczesność (2020+) ===
Modernizacja linii dużych prędkości (E65, CMK), rozwój transportu regionalnego (Newag Elf, Impuls), przesył towarów przez koleje szerokotorowe na wschód (Brześć). Nowe projektowanie: terminale intermodalne, ekologia (elektryfikacja, biodiesel), cyfryzacja (CBTC, ETCS).

== Infrastruktura ==
=== Sieć kolejowa ===
* Polskie linie mają rozstaw 1435 mm – standard europejski. Na wschodzie – kompatybilność szerokotorowa UZ 1520 mm.
* Długość: ok. 18 900 km czynnych linii, w tym ok. 1/3 zelektryfikowanych.
* Główne linie: CMK (E20 Warsaw–Katowice–CZ), E65 (Gdynia–Warszawa), E30 (Berlin–Warszawa–Kijów).

=== Elektryfikacja ===
Rozpoczęta w latach 30., pauza wojenne, intensywna w latach 60.–80., potem radziej. Obecnie trwa intensywna modernizacja sieci, m.in. na północy i wschodzie oraz linie dużych prędkości.

=== Terminale i towar ===
Kluczowe towarowe terminale:
* Małaszewicze – szeroki ruch towarowy jaważny dla Azji,
* Śląsk (Katowice, Gliwice), Trójmiasto (Gdynia, Gdańsk), Łódź, Poznań.

Transport intermodalny rozwija się dynamicznie.

=== Centra i stacje przesiadkowe ===
* Warszawa Centralna – główny węzeł,
* Śródmieście Warszawa, Poznań Główny, Wrocław Główny, Kraków Główny – rewitalizowane.

Modernizacje węzłów, peronów, dostępności.

=== Automatyka i bezpieczeństwo ===
Wdrażanie systemów ETCS, CBTC, SCADA. Modernizacja sieci sygnalizacji i urządzeń SRK.

== Tabor ===
=== Lokomotywy parowe ===
Historia: od ukraińskich TKt48, Tx26 po narzucone Ty2, Ty51. Obecnie tylko skanseny i imprezy retro.

=== Lokomotywy spalinowe ===
Serie:
* SU45, SU46 – polskie,
* ST44 (polska wersja TEM2) – ciężki towarowy,
* SM42 – manewrowy klasyk.

Modernizacja i zastępowanie nowych EU/ED (Newag, Pesa). Ekologiczne prototypy.

=== Lokomotywy elektryczne ===
* EU07 – klasyka,
* EP09 – nowe od podstaw,
* EU44 „Husarz”, EP07P – PKP Intercity,
* Elektryczne zespoły trakcyjne: ED72, ED78, EN76, Bombardier, Pesa Elf, Newag Impuls.

=== Pociągi dużych prędkości ===
PKP Intercity eksploatuje Pendolino ETR 610 (200 km/h). Kolejne zamówione – Newag „Speedrunner”.

=== Pociągi regionalne ===
Nowoczesne zebrane mniej: Pesa Elf, Newag Impuls, Stadler FLIRT, Dart, regio EIC.

== Przewoźnicy i organizacja rynku ===
=== PKP Group ===
* PKP Intercity – ED250 (Pendolino), EP09, EU44 – duże dystanse.
* PKP Cargo – największy polski przewoźnik towarowy.
* PKP PLK – zarządza siecią i infrastrukturą.

=== Przewoźnicy regionalni ===
* Koleje Mazowieckie, Śląskie, Dolnośląskie, Małopolskie, Warmiińsko-Mazurskie – publiczni operatorzy.
* Przewozy aglomeracyjne: ŁKA, SKM Trójmiasto, MPK.

=== Prywatni przewoźnicy ===
* Koleje Dolnośląskie, Koleje Wielkopolskie, Arriva, Leo Express (?) – rozwój liberalizacji.

=== Regulacja i nadzór ===
Urząd Transportu Kolejowego (UTK) – licencje, bezpieczeństwo. PKP PLK współfinansuje się z budżetu UE i budżetu państwa.

== Rola gospodarcza i społeczna ===
* Kolej łączy regiony, umożliwia transport towarów (rolnictwo, przemysł).
* Zrównoważony transport: przeciwdziałanie emisji CO₂, urbanistyka.
* Transport masowy: pociągi aglomeracyjne, bezpieczeństwo, przejazdy służbowe.

== Wyzwania i perspektywy ===
* Wydłużanie linii dużych prędkości, np. Gdynia–Warszawa.
* Wymiana taboru spalinowego na elektryczny i hybrydowy.
* Finansowanie modernizacji infrastruktury, opóźnienia.
* Integracja europejska: interoperacyjność, Korytarze transportowe TEN-T.
* Ekologia: elektryfikacja, OZE.

== Ciekawostki ===
* Najdłuższy tunel: Tunel pod Świną (kiedy powstanie).
* Odnowiona stacja w Gdyni (Peron 1 ma 720 m długości).
* Koleje szerokotorowe w Terespolu.
* Rekordy prędkości: ETR 610 – 293 km/h.
* Parowy powrót: Wolsztyn – jeden z ostatnich działających depotorów lokomotyw parowych w Europie.

== Zobacz też ==
* [[Historia kolei w Polsce]]
* [[PKP Intercity]]
* [[PKP Cargo]]
* [[Newag]]
* [[Pesa]]
* [[Pendolino]]
* [[Korytarze transportowe TEN‑T]]
* [[Deutsche Bahn]] (przy wymianie doświadczeń)

== Bibliografia ==
* Sikora, Ryszard: „Historia kolei na ziemiach polskich 1808–1945”, WKiŁ, Warszawa 2008.
* Miazga, Piotr: „Transport kolejowy w Polsce po 1989”, CeDeWu, 2017.
* PKP PLK – raporty inwestycyjne, 2021–2024.
* Raporty UTK, GUS.
* „Koleje i Magazyn” – miesięcznik branżowy.

== Przypisy ==
<references/>

Kolej w Polsce - Historia wersji

Admin Kolejopedia o 15:11, 7 lip 2025