Węzeł kolejowy

Schematyczny przykład węzła kolejowego z rozbudowaną infrastrukturą rozjazdową.

Węzeł kolejowy – wyznaczony obszar sieci kolejowej, w którym zbiegają się co najmniej trzy linie kolejowe (lub więcej), połączone ze sobą układem torowym umożliwiającym przejazd pociągów lub poszczególnych wagonów z jednej linii na drugą.

Węzły kolejowe stanowią kluczowe punkty krystalizacji sieci transportowej, pełniąc funkcję centrów logistycznych, przesiadkowych oraz technicznych. W ujęciu funkcjonalnym węzeł nie ogranicza się jedynie do jednej stacji, lecz często obejmuje cały zespół posterunków ruchu, łącznic oraz infrastruktury towarzyszącej w obrębie danej jednostki osadniczej lub obszaru przemysłowego.

Definicja i klasyfikacja

Zgodnie z polską terminologią transportową oraz instrukcjami zarządców infrastruktury (np. PKP Polskie Linie Kolejowe), węzeł kolejowy definiuje się jako zespół stacji i posterunków ruchu sąsiadujących ze sobą, które poprzez system łącznic i torów szlakowych tworzą spójny organizm eksploatacyjny.

Typologia ze względu na geometrię układu

1. **Węzły trójkątne** – najprostsza forma węzła, gdzie trzy linie łączą się w sposób umożliwiający jazdę w każdym kierunku bez konieczności zmiany czoła pociągu. 2. **Węzły gwiazździste** – charakteryzują się centralnym punktem (zazwyczaj główną stacją pasażerską lub towarową), od którego promieniście rozchodzą się linie w wielu kierunkach. 3. **Węzły przelotowe** – oparte na głównej magistrali, do której dochodzą linie boczne pod kątem ostrym. 4. **Węzły pierścieniowe (obwodowe)** – występują zazwyczaj w dużych aglomeracjach (np. Warszawa, Berlin, Londyn), gdzie główny ruch omija centrum miasta specjalną linią obwodową, łączącą wszystkie linie dolotowe.

Typologia ze względu na funkcję

**Węzły pasażerskie** – zorientowane na sprawną wymianę podróżnych między pociągami różnych kategorii (np. aglomeracyjnych i dalekobieżnych).
**Węzły towarowe (rozrządowe)** – wyposażone w górki rozrządowe, służące do formowania składów pociągów towarowych.
**Węzły mieszane** – realizujące obie powyższe funkcje (najczęściej spotykane w Polsce).

Elementy składowe węzła kolejowego

Prawidłowe funkcjonowanie dużego węzła wymaga współpracy wielu elementów infrastruktury:

Stacje kolejowe

W dużych węzłach (np. Węzeł Śląski czy Węzeł Poznański) wyróżnia się różne rodzaje stacji:

**Stacja główna** – zazwyczaj centralnie położona, obsługująca największy ruch pasażerski.
**Stacje satelitarne** – mniejsze stacje wspomagające, obsługujące ruch lokalny lub konkretne bocznice.
**Stacje rozrządowe** – "serca" logistyczne węzła, gdzie dokonuje się segregacji wagonów.

Łącznice i obwodnice

**Łącznica** – tor łączący dwie linie kolejowe bez konieczności wjazdu na główną stację węzłową. Pozwala na odciążenie centrum węzła od ruchu tranzytowego.
**Linia obwodowa** – specjalistyczna linia opasująca miasto, pozwalająca pociągom towarowym na ominięcie stref gęsto zabudowanych.

Technologia pracy węzła

Praca węzła kolejowego opiera się na procesach technologicznych mających na celu minimalizację czasu postoju taboru oraz optymalizację przepustowości.

Zarządzanie ruchem

Współczesne węzły są sterowane przez **Lokalne Centra Sterowania (LCS)**. Dzięki systemom komputerowym możliwe jest automatyczne ustawianie dróg przebiegu dla setek pociągów na dobę. Kluczowym wyzwaniem jest tzw. "kolizyjność dróg przebiegu", czyli sytuacja, w której dwa pociągi muszą przeciąć ten sam fragment torowiska.

Przepustowość węzła

Przepustowość zależy od:

Liczby torów szlakowych na liniach dolotowych.
Układu głowic rozjazdowych na stacjach.
Zastosowanego systemu sygnalizacji (np. ETCS).
Prędkości drogowej wewnątrz węzła.

Historyczny rozwój węzłów kolejowych

Pierwsze węzły powstawały w połowie XIX wieku. Początkowo były to proste skrzyżowania linii konkurencyjnych towarzystw kolejowych. Z czasem zauważono, że centralizacja usług (wspólne dworce) przynosi ogromne oszczędności.

W okresie industrializacji węzły stały się centrami miastotwórczymi. Miasta takie jak **Tarnowskie Góry**, **Krzyż** czy **Zbąszynek** swój rozwój zawdzięczają niemal wyłącznie funkcji węzłowej.

Największe węzły kolejowe w Polsce

1. **Warszawski Węzeł Kolejowy (WWK)** – najbardziej złożony układ w Polsce, z linią średnicową i dwiema obwodnicami. 2. **Górnośląski Węzeł Kolejowy** – największy pod względem liczby torów i przewozów towarowych, charakteryzujący się ogromnym zagęszczeniem linii na małym obszarze. 3. **Poznański Węzeł Kolejowy** – modelowy przykład węzła gwiazździstego z ośmioma kierunkami wylotowymi. 4. **Wrocławski Węzeł Kolejowy** – posiada unikatową w skali kraju estakadę kolejową w centrum miasta.

Problematyka współczesna i modernizacje

Obecnie węzły kolejowe przechodzą procesy modernizacji mające na celu:

**Separację ruchu** – oddzielenie ruchu pasażerskiego od towarowego (budowa III i IV toru).
**Bezkolizyjne skrzyżowania** – budowa wiaduktów kolejowych (tzw. "przeplotów"), które eliminują konieczność oczekiwania jednego pociągu na przejazd drugiego przez rozjazdy.
**Integrację z transportem miejskim** – budowa przystanków typu "park & ride" oraz węzłów przesiadkowych z tramwajami i autobusami.